CONCERT DOOR WIM DIJKSTRA, ORGEL  EN  OSAMA MELEEGI, PERCUSSIE          GROTE KERK OOSTHUIZEN, 5 SEPTEMBER 2018

De reis van Samuel Pallache

Percussionist Osama Meleegi en organist Wim Dijkstra zijn bij elkaar gebracht door World Opera Lab. Tijdens de repetities voor de productie Het Offer (september 2017) ontdekten zij hoe goed en verrassend zeventiende-eeuwse klassieke orgelmuziek combineert met hedendaags percussie. Daarop besloten zij een eigen programma te maken. Het resultaat is dit concert: De reis van Samuel Pallache.

 

Aan het begin van de zestiende eeuw leefden en werkten in vele landen van Europa uitzonderlijk getalenteerde organisten en componisten. Wie in die tijd een reis had gemaakt als Charles Burney eind achttiende eeuw zou doen, om de stand van de muziek in kaart te brengen, zou een ongelooflijk relaas hebben kunnen schrijven. Zo’n uitgebreide muzikale pelgrimage is er niet geweest, of we hebben er geen getuigen van. Maar er reisden natuurlijk wel vele anderen, handelaren vaak, of diplomaten, die met allerlei culturen in aanraking kwamen en ze ook beïnvloedden. Zo’n reiziger was Samuel Pallache. We volgen hem op zijn tocht door Europa, vanaf het moment dat hij vanuit Afrika zijn eerste stappen op het continent zet. Zijn omzwervingen illustreren we met muziek van de grootmeesters van de westerse klaviermuziek, waarbij de Afrikaanse wortels doorklinken middels de toegevoegde percussie van Osama Meleegi.

 

In januari 1602 vroeg sultan Abd al-Malik van Marokko toestemming aan de Spaanse koning om kostbare edelstenen te kopen in Lissabon. Twee dienaren van hem kregen daarop een reisdocument waarmee ze voet aan wal konden zetten op het Iberische schiereiland. Het betrof de broers Samuel en Joseph Pallache.

 

Portugal maakte sinds 1580 onderdeel uit van het Spaanse rijk. Dat had alles te maken met de grote veldslag van 1578 bij Alcazarquivir in het noordwesten van Marokko. Op 4 augustus van dat jaar streed een enorm leger van 26.000 Portugezen onder leiding van koning Sebastiaan I aan de zijde van een Marokkaanse troonpretendent tegen een troepenmacht van 30.000 soldaten van de sultan van Marokko. De Portugezen delfden het onderspit en koning Sebastiaan stierf in het gevecht, zonder nakomelingen achter te laten. Ook de sultan overleed toen zijn paard door een sterke stroming werd meegesleurd, maar zijn zoon Abd al-Malik claimde de overwinning als de nieuwe sultan. Het verweesde Portugal viel toe aan de Spaanse koning Philips II.

 

António Carreira gold als een van de beste organisten van zijn tijd. Hij kreeg zijn opleiding aan het Portugese hof en werd organist en leider van de Koninklijke Kapel in Lissabon. Daar bleef hij zijn hele leven werken, ook na de dood van Sebastiaan I.

 

António Carreira                             Canção a Quatro glosada

(1520/30-ca.1592)

 

Samuel en Joseph Pallache waren nazaten van de vele joden die uit Spanje werden verdreven na de verovering van Granada in 1492 door het katholieke Spaanse koningspaar Ferdinand en Isabella. Omdat ze Spaans spraken en veel overgeleverde kennis van de Spaanse hofcultuur bezaten kregen joden in Marokko vaak een rol in de diplomatie als tussenpersoon, vertaler en tolk. Samuel Pallache probeerde ook op die manier een bestaan op te bouwen. In 1603 kwam hij met zijn broer aan in Madrid. Hij wilde graag zijn hele familie naar Spanje laten overkomen en probeerde bij het hof in de gunst te raken. Aan de Spaanse koning stelde hij voor om de Marokkaanse havenstad Larache te veroveren. Dergelijke havensteden waren belangrijk voor de wereldmachten als aanlegplaatsen voor handelsschepen naar het oosten en als buffer tegen piraterij.

 

Fransisco Correa de Arauxo was organist in Sevilla en Segovia. Hij publiceerde de ‘Facultad Organica’ een collectie orgelwerken, voornamelijk Tientos (stukken), voorzien van een uitgebreid theoretisch commentaar. Correa was vernieuwend in zijn omgang met dissonanten. Wanneer hij een bijzondere wending of samenklank componeerde plaatste hij onder de notenbalk een afbeelding van een hand met uitgestoken wijsvinger: kijk nu eens, het staat er echt!

 

Francisco Correa de Arauxo                     Tiento de quarto tono por elami de diez y seys

(1584-1654)

 

De onderhandelingen aan het Spaanse hof verliepen stroperig. Pallache kreeg geen enkele toezegging en wende zich daarom tot de Franse koning Hendrik IV om te zien of die misschien geïnteresseerd was in Larache. Als de koning hem geen onderhoud wilde toestaan zou hij graag een vrijgeleide ontvangen zodat hij naar Toscane kon reizen.

 

Toscane was het thuisland van de beroemde bankiersfamilie Dei Medici. Maria de’ Medici was de tweede vrouw van Hendrik IV en werd na zijn dood regentes van Frankrijk. Als koningin-moeder bezocht zij in 1638 de Republiek waar ze in Amsterdam onthaald werd met een groot vuurwerk op de Amstel. De macht van De’ Medici reikte ook tot in Rome, waar de familie tot viermaal toe een paus leverde, de laatste keer in 1605.

 

Girolamo Frescobaldi was organist van de Sint-Pieter in Rome. Hij had grote invloed op de ontwikkeling van de orgel en klavecimbelmuziek. Zijn verzameling Fiori Musicali werd later door niemand minder dan Johann Sebastian Bach met de hand gekopieerd. Een passacaglia is een langzame dans in de vorm van een variatiereeks. In de uitgebreide passacaglia van Frescobaldi komen we ook ciaconna’s en een corrente tegen, iets snellere dansen in een driedelige maat.

 

Girolamo Frescobaldi                               Cento Partite sopra Passacagli

(1583-1643)

 

Twee zonen van Joseph Pallache vroegen toestemming om in Spanje gedoopt te worden. Zo’n verzoek betekende een onderzoek door de Spaanse inquisitie. Deze stond daar in beginsel wantrouwend tegenover en er werd zeer uitgebreid gevraagd naar de gebruiken, handelingen en verblijfplaatsen van degenen die zich wilden bekeren. De antwoorden werden allemaal nauwkeurig geboekstaafd. Zodoende vormen de annalen van de inquisitie tegenwoordig een bron van wetenswaardigheden over het leven in die tijd. Helaas zijn er geen gegevens over het specifieke onderzoek naar de Pallaches. We weten daarom ook niet waarom de inquisitie besloot tot de onmiddellijke verbanning van Samuel en Joseph. Wel weten we dat zij in september 1607 in Saint-Jean-de-Luz waren, in het uiterste zuidwesten van Frankrijk.

 

De Hymnes en toonzettingen van het Magnificat voor orgel van Jehan Titelouze zijn de oudste gedrukte verzamelingen van orgelwerken van Frankrijk. Titelouze was vanaf 1588 organist van de kathedraal van Rouen. Hij wordt wel beschouwd als de eerste componist van de Franse orgelschool.

 

Jehan Titelouze                              Magnificat Quinti Toni:

(ca.1563-1633)                                 -Magnificat

                                                          -Quia respexit

                                                          -Et misericordia ejus

                                                          -Deposuit potentes

                                                          -Deposuit potentes (alteruter)

                                                          -Suscepit Israel

                                                          -Gloria Patri et Filio

 

Saint-Jean-de-Luz was een belangrijke doorgangsplek voor joden van het Iberische schiereiland. Vandaar reisden ze veelal naar Venetië, Istanbul of Tunis. De Pallaches vertrokken richting de Republiek der Verenigde Nederlanden. Ze vroegen een paspoort aan, dat werd verleend maar kort daarop weer ingetrokken, waarschijnlijk omdat ze in hun aanvraag verzwegen hadden dat ze jaren in Spanje hadden doorgebracht. Samuel voer naar Marokko waar hij bij de sultan de loftrompet stak over de Republiek. De sultan zond hem vervolgens als gezant terug, met een brief voor prins Maurits, om oorlogsschepen en wapens te regelen voor Marokko. Die kon de sultan niet kopen in het katholieke Spanje, vanwege de pauselijke ban op wapenleveranties aan islamitische landen.

 

De uit Deventer afkomstige Jan Pieterszoon Sweelinck was organist van de Oude Kerk in Amsterdam. Zijn faam strekte zich uit tot ver buiten de landsgrenzen. De variatiereeks Ik voer al over Rijn is gebaseerd op de melodie van een populaire versie van de Spagnoletta, een oude Spaanse dans.

 

Jan Pieterszoon Sweelinck                      Ik voer al over Rijn

(1562-1621)

 

Terwijl Samuel Pallache in de Republiek onderhandelde, probeerden twee zoons van Joseph andere contacten aan te knopen. Moisés was in Parijs voor een onderhoud met de Franse koning. En Josué zocht in Brussel contact met de Spaanse ambassadeur, om hem waardevolle inlichtingen te verschaffen over een ophanden zijnde overeenkomst tussen Marokko en de Republiek. De Pallaches vormden een familiebedrijf dat uitblonk in dubbelagentschap of dubbelspionage zo men wil.

 

Peeter Cornet was in Brussel organist aan het hof van Albrecht en Isabella, landvoogden van de Zuidelijke Nederlanden. Orgelmuziek stond daar hoog in aanzien, er waren verschillende beroemde organisten in dienst, waaronder John Bull en Peter Philips.

 

Peeter Cornet                                              Fantasia ottavi toni

(1570/80-1633)

 

De Republiek had in 1609 een niet-aanvalsverdrag gesloten met Spanje, het Twaalfjarig Bestand. Om dat te omzeilen liet de Republiek Samuel Pallache kaperschepen uitrusten, die onder Marokkaanse vlag wel Spaanse koopvaardijschepen konden enteren. In 1614 voer Pallache als kaper naar Marokko, waarbij hij verschillende schepen buit maakte. Op de terugweg kreeg hij problemen en zag zich genoodzaakt in Plymouth in zuidwest Engeland aan land te gaan. Daar wist de Spaanse ambassadeur het voor elkaar te krijgen dat hij werd gearresteerd en gevangengezet.

 

De Engelse virginalist William Byrd was een overtuigd katholiek.  Desondanks stond hij in de gunst van de protestantse koningin Elisabeth. Zij verleende hem en zijn leermeester Thomas Tallis het exclusieve recht muziek te publiceren. Byrd componeerde naast wereldlijke stukken kerkmuziek voor beide gezindten. Bij zijn overlijden werd hij omschreven als ‘a Father of Musick’.

 

William Byrd                                               A Gigg: F. Tr(egian)

(ca.1540-1623)                                           Pavan: the Earl of Salisbury

                                                                      Coranto

 

Door interventie van prins Maurits werd Samuel Pallache na maanden uit de Engelse gevangenis ontslagen. In 1615 keerde hij verzwakt en berooid terug in de Republiek. Hij vroeg een lening van 200 florijnen aan de Staten-Generaal, die hem werd toegezegd op 5 februari 1616. Op diezelfde dag overleed hij. Tijdens zijn begrafenisplechtigheid werd de baar begeleid door prins Maurits en vertegenwoordigers van de Staten-Generaal en de raad van State. Samuel Pallache ligt begraven op de joodse begraafplaats in Ouderkerk aan de Amstel. Zijn grafmonument is tot op de dag van vandaag bewaard gebleven.

 

De pavana is een langzame, processieachtige dans. Sweelinck bewerkte een compositie van organist Peter Philips, die al in 1593 naar Holland toog ‘onely to sie and heare an excellent man of his faculties in Amsterdam’.

 

Jan Pieterszoon Sweelinck                      Pavana Philippi

             

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------           HOME